اقسام « ما » حرفيه عبارتند از : 1 - « ما » نافيه . 2 - مصدريه . 3 - زائده ، كه ابتداءا به جهت شرافت استعمالى اسم ، بحث آن مقدم از نوع حرفى مىگردد . فأمّا أوجه الاسمية : وجوه سه‌گانه اسميهء « ما » عبارتند از : أحدها : « ما » معرفه كه در خارج مصداق آن مشخص و قابل اشاره است و قابليت تمامى احكام معرفه را دارد و اين خود بر دو نوع است : 1 - ناقصه : يعنى همواره محتاج جمله‌اى است كه آن را تكميل كند و از ابهام خارج نمايد تا مصداق آن مشخص گردد و اين « ما » معرفه ناقصه ، موصول است و از موصولات مشتركه مىباشد و آن جمله مكمل و معرّف نيز صله آن مىباشد . و « من » و « ما » و « أل » تساوى ما ذكر * هكذا « ذو » عند طىء قد شهر مانند آيهء شريفهء : ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ ( النحل / 96 ) . شاهد : در هردو « ما » است كه « ما » معرفه ناقصه مىباشد ، و « عندكم » و « عند اللّه » متعلق به فعل عام « يكون » صله آن است و محل هردو « ما » رفع بنابر ابتدائيت و جمله « ينفد » خبر براى « ما » اول و اسم فاعل « باق » خبر براى « ما » دوّم است و مانند قول أمير المؤمنين عليه السّلام : عباد اللّه إنكم و ما تأملون من هذه الدنيا أثوياء مؤجّلون » « 1 » شاهد : در « ما » است كه معرفه ناقصه موصوله است ، و محل آن نصب بنابر عطف بر محل اسم « إنّ » مىباشد . معناى حديث : « اى بندگان خدا همانا شما و آنچه آرزو مىكنيد مهمانان موقت مىباشيد » . « أثوياء » جمع « الثوىّ » به معناى مهمان و اسير است و « مؤجّلون » جمع « مؤجّل » به معناى « موقت » است . و تامة و هي نوعان : بيان شده كه « ما » اسميه معرفه بر دو نوع است : 1 - ناقصه ، 2 - تامه . بايد دانست كه « ما » معرفه تامه ، كلمه‌اى است كه بالأصاله نيازمند جمله يا لفظى نيست كه آن را توضيح دهد و از آن رفع ابهام نمايد ، هرچند اگر لفظى به

--> ( 1 ) - نهج البلاغة : ط 119 / 400 .